नेपालमाला
२० श्रावण २०८३, बुधबार 
काठमाडौं : स्पेसएक्सको फाल्कन–९ रकेटको एउटा टुक्रा बुधबार चन्द्रमाको सतहमा ठोक्किने भएको छ । गत वर्षदेखि अन्तरिक्षमा अनियन्त्रित रूपमा घुमिरहेको उक्त रकेटको टुक्रा स्कुल बसजत्रो आकारको रहेको र तौल करिब ४ मेट्रिक टन अर्थात् ४ हजार किलोग्राम रहेको बताइएको छ । यसलाई जनवरी २०२५ मा फायरफ्लाई एरोस्पेसको चन्द्रयानलाई चन्द्रमातर्फ पठाउन प्रयोग गरिएको थियो ।
अमेरिकी समयअनुसार बुधबार बिहान २ बजेर ३५ मिनेटमा अर्थात् नेपाली समयअनुसार बुधबार दिउँसो करिब १ बजेर २० मिनेटमा उक्त रकेटको टुक्रा चन्द्रमामा ठोक्किने अनुमान गरिएको छ । यो करिब ५ हजार ४ सय माइल अर्थात् ८ हजार ६ सय ९० किलोमिटर प्रतिघण्टाको गतिमा चन्द्रमाको सतहमा बज्रिनेछ ।
रकेटको टुक्रा चन्द्रमामा ठोक्किँदा ठूलो मात्रामा चन्द्रमाको धुलो उड्ने अनुमान गरिएको छ । सूर्यको प्रकाशमा उक्त धुलो चम्किन सक्ने भए पनि पृथ्वीबाट भने नांगो आँखाले यस्तो दृश्य देख्न कठिन हुने वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ ।
आइन्स्टाइन क्रेटरमा ठोक्किने सम्भावना
स्पेसएक्सका अनुसार रकेटको टुक्रा चन्द्रमाको पश्चिमी भागमा रहेको ‘आइन्स्टाइन क्रेटर’ आसपास ठोक्किन सक्ने बताइएको छ । उक्त क्षेत्र पृथ्वीबाट प्रत्यक्ष रूपमा हेर्न पनि कठिन मानिन्छ ।
स्पेसएक्सले यो घटना नियोजित नभएको जनाएको छ । रकेटको दोस्रो चरणले आफ्नो इन्धन सकाइसकेकाले अहिले त्यसलाई नियन्त्रण गरेर अर्को दिशातर्फ पठाउन सम्भव छैन ।
सामान्यतया कुनै रकेटले आफ्नो पेलोडलाई निर्धारित कक्षमा पुर्याएपछि त्यसको बाँकी चरण पृथ्वीको वायुमण्डलमा पुन: प्रवेश गरेर जल्छ वा समुद्रमा खस्छ ।
तर जनवरी २०२५ मा चन्द्र अवतरण यान प्रक्षेपण गर्ने क्रममा पृथ्वीको नजिक हुने सामान्य अभियानको तुलनामा बढी धक्का आवश्यक परेकाले फाल्कन–९ को दोस्रो चरण पृथ्वीको वायुमण्डलमा फर्किन सकेन । त्यसपछि यो अन्तरिक्षमा रहेका अन्य हजारौं टुक्रासँगै अनियन्त्रित रूपमा घुमिरहेको थियो ।
गुरुत्वाकर्षण र सौर गतिविधिले चन्द्रमातर्फ धकेल्यो
यस वर्षको सुरुवातमा वैज्ञानिकहरूले उक्त रकेटको टुक्रा चन्द्रमामा पुगेर अन्त्य हुने खालको कक्षमा रहेको पत्ता लगाएका थिए । त्यसअघि नै यसको बाँकी इन्धन सकिसकेको थियो ।
रिपोर्टअनुसार स्पेसएक्समा नासा विज्ञान तथा ड्रागन कार्यक्रमकी निर्देशक जुलियाना शाइमनले सौर गतिविधि र गुरुत्वाकर्षण शक्तिको संयुक्त प्रभावका कारण रकेटको टुक्रा चन्द्रमातर्फ जाने बाटोमा पुगेको बताएकी छन् ।
उनका अनुसार यसबाट तत्काल कुनै खतरा छैन । तर घटनाले अन्तरिक्षमा बाँकी रहने रकेट तथा अन्य उपकरण व्यवस्थापनको चुनौती भने देखाएको छ ।
चन्द्रमामा अन्तरिक्ष फोहोर ठोक्किने घटना दुर्लभ
चन्द्रमामा मानव निर्मित अन्तरिक्ष सामग्री ठोक्किने घटना निकै कम हुने गर्छ ।
सन् २०२२ को मार्चमा चिनियाँ रकेटको एउटा चरण चन्द्रमामा ठोक्किएको थियो । त्यसअघि सन् २००९ मा अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाले चन्द्रमाको सतहमा रकेटको एउटा भाग नियोजित रूपमा ठोक्काएको थियो । त्यसबाट उडेको चन्द्रमाको धुलो र कंक्रिटको अध्ययन गर्ने उद्देश्यले उक्त प्रयोग गरिएको थियो ।
जुलियाना शाइमनका अनुसार नासा र स्पेसएक्सले भविष्यमा चन्द्रमामा यस्ता अनियन्त्रित टक्कर हुन नदिने उपायबारे छलफल गरिरहेका छन् ।
अमेरिकी अन्तरिक्ष निकाय नासाले अर्बौं डलरको आर्टेमिस कार्यक्रमअन्तर्गत यस दशकको अन्त्यतिर चन्द्रमामा आधार निर्माण गर्ने र नियमित रूपमा अन्तरिक्षयात्री पठाउने योजना बनाएको छ ।
चन्द्रमामा मानवसहितका अभियान बढ्दै जाँदा अनियन्त्रित रूपमा घुमिरहेका रकेट तथा अन्य अन्तरिक्ष फोहोरका टुक्राले चन्द्रमामा रहेका उपकरण वा भविष्यका अभियानलाई क्षति पुर्याउन सक्ने जोखिमप्रति वैज्ञानिकहरू चिन्तित छन् ।
