मनसुनको प्रक्षेपण : दक्षिण एसियाली देशमा अधिक वर्षा

नेपालमा मनसुन कस्तो होला ?

नेपालमा मनसुन कस्तो होला भनेर औपचारिक रुपमा प्रक्षेपण सार्वजनिक भइसकेको छैन । जल तथा मौसम विज्ञान विभाग र अन्य मौसमविदहरुले अहिले नै नेपालको सम्भावित मनसुनी अवस्थाबारे बोल्नु हतार हुने बताउँछन् ।

मौसम विज्ञान विभागकी प्रवक्ता विभूति पोखरेल भन्छिन्, ‘अहिले धेरै कुराहरु अनिश्चयमा रहेकाले हिउँदको वर्षाको प्रक्षेपण मिलेन । त्यसैले मनसुनबारे पनि अझै बढी अध्ययन/विश्लेषणको आवश्यकता छ ।’

वरिष्ठ मौसमविद वरुण पौडेल पनि मौसमी प्रणालीहरु परिपक्क हुने क्रममा रहेकाले त्यसलाई नजिकबाट नियालीरहेको बताउँछन् । ‘मनसुन कस्तो हुन्छ भनेर अहिले नै भन्न सकिँदैन,’ पौडेलले भने ।

मौसम विज्ञान विभागले यस वर्षको हिउँदमा नेपालका अधिकांश स्थानमा सरदरभन्दा बढी हिउँदे वर्षा हुने प्रक्षेपण सार्वजनिक गरेको थियो । तर हिउँदे वर्षाको प्रक्षेपण मिलेन ।

प्रिमनसुन अवधिको अहिलेसम्म पनि सुक्खा र खडेरी छ । पानी नपर्दा देशभर गर्मी बढेको छ । खडेरीले बालीनाली सुकेका छन् । अत्यधिक गर्मीका कारण रुपन्देही लगायतका जिल्लामा विद्यालयसमेत बन्द गरिएको छ । छिमेकी भारतसमेत गर्मीबाट प्रभावित भएको छ ।

जल तथा हावापानीका अध्येता ङमिन्द्र दाहाल भारतदेखि नेपालसम्मको मैदानी फाँटमा प्रचण्ड गर्मी र तातो हावा चल्दा मनुसनी वर्षालाई सहयोग मिल्ने बताउँछन् । ‘नेपाल र उत्तर भारतमा फैलिएको मैदानी फाँटमा प्रचण्ड तातो हावा नचलेसम्म मनसुनी वर्षा मोडिएर यता आउन सक्दैन । शक्तिशाली पम्पले पानी खिचेझैं हिन्द महासागरको तुफानलाई बलजफ्ती हिमालय तिर फर्काउन आवश्यक न्युन वायुमण्डलीय चाप बनाउन तापक्रम बढेको बुझौं,’ उनले सामाजिक सन्जालमा लेखेका छन् ।

वर्षाको सम्भावना

लामो समयदेखि गर्मीको मारमा परिरहेका बेला आगामी साता भने हल्कादेखि मध्यम वर्षाको सम्भावना छ । त्रिभुवन विश्वविद्यालयको जल तथा मौसम विज्ञान केन्द्रीय विभागका सहप्राध्यापक डा. विनोद पोखरेलले पनि दुई वटा प्रणालीले आगामी सोमबारदेखि बुधबारसम्म वर्षाको सम्भावना देखाएको बताए ।

जल तथा मौसम विज्ञान विभागको मौसम पूर्वानुमान महाशाखाले आगामी साता हल्कादेखि मध्यम खालको वर्षा हुने प्रक्षेपण सार्वजनिक छ ।महाशाखाकी मौसमविद प्रतिभा मानन्धरले पश्चिमी न्यून चापीय प्रणालीले बादलहरु नेपालसम्म ल्याउने, केही स्थानमा पानी पर्ने र अधिकतम तापक्रम केही घट्ने बताइन् । ‘अधिकतम तापक्रम घट्दा अहिलेको तुलनामा केही शीतल महसुस हुन्छ,’ उनले भनिन् ।

सास्कोफको प्रतिवेदनमा के छ ?

जुनदेखि सेप्टेम्बरसम्मको अवधिलाई मनसुन अवधि भनिन्छ । यस अवधिमा दक्षिण एसियाका अधिकांश हिस्सामा वार्षिक वर्षाको ७५ देखि ९० प्रतिशतसम्म हुने गर्दछ । तर यस वर्ष दक्षिण एसियाका अधिकांश स्थानमा सामान्यदेखि अधिक वर्षा हुने र सामान्यभन्दा अधिक तापमान हुने सम्भावना छ ।

सास्कोफको प्रतिवेदनमा भनिएको छ, ‘दक्षिण एसियाका उत्तरी, पूर्वी र उत्तर–पूर्वी क्षेत्रमा सामान्यभन्दा कम वर्षा हुनसक्छ । यस्तै तापक्रम भने सामान्यदेखि बढी हुनसक्छ ।’

दक्षिण एसियाली देशमा मनसुनलाई ठूलो असर गर्ने प्रणाली भनेको प्रशान्त महासागरमा देखिने ‘अल–निनो’ र ‘ला–निनो’ गतिविधि हो । समुद्रको सतहको पानी सामान्यभन्दा बढी तातेको अवस्थालाई ‘अल–निनो’ भनिन्छ । यसो हुँदा दक्षिण एसियामा कम वर्षा हुन्छ ।

‘अल–निनो’को ठिक उल्टो ‘ला–निनो’ हो । अर्थात् समुद्रको पानी औसतभन्दा चिसो भयो भने त्यसलाई ‘ला–निनो’ भनिन्छ । यसो हुँदा औसतभन्दा बढी वर्षा हुन्छ र बाढी पहिरोको जोखिम बढी हुन्छ ।

सास्कोफका अनुसार चार महिनाको मनसुन अवधिमा सुरुका दुई महिना (जुन–जुलाई)मा ‘अल–निनो’को स्थिति तटस्थ अवस्थामा रहने अनुमान छ । त्यसपछिका दुई महिना अर्थात् (अगस्ट–सेप्टेम्बर)मा ‘ला–निनो’को अवस्था हुने सास्कोफको निष्कर्ष छ ।

छिमेकी देश भारतको मौसम विभागले एक महिना अघि नै यस वर्षको मनसुनमा सामान्यदेखि अधिक वर्षा हुने प्रक्षेपण सार्वजनिक गरिसकेको छ ।

पूर्वसतर्कता आवश्यक

एक महिना अघि युएईको दुबई, ओमान, बहराइन लगायतका देशहरुमा अत्यधिक वर्षा भएको थियो । युएईमा १९४९ पछिको सबैभन्दा धेरै वर्षा रेकर्ड भएको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चार माध्यमहरुले जनाएका छन् । दक्षिण एसियाली मुलुक पाकिस्तान र अफगानिस्तानमा पनि अत्यधिक वर्षा हुँदा कम्तिमा एक सय जनाको मृत्यु भएको थियो ।

त्यो वर्षाले जनधनको क्षति गरेकाले नेपालमा त्यस्तै अवस्था आउन सक्ने भन्दै पूर्वतयारीका काम अहिलेदेखि नै थाल्नुपर्ने मौसमविदहरु बताउँछन् । नेपालमा पनि चरम अवस्था कुनै पनि बेला आउन सक्ने बताउँदै मौसमविद पौडेल भन्छन्, ‘प्रकृतिमा जुनसुकै बेला जे पनि हुनसक्छ । सम्भावित क्षतिबाट जोगिन पूर्व तयारी गर्नु सबैभन्दा ठूलो कुरा हो ।’

विगत १० वर्षको अवधिमा नेपालमा प्राकृतिक विपदबाट ४१ अर्ब ६० करोड रुपैयाँ बराबरको धनमाल क्षति भएको गृह मन्त्रालयको रेकर्ड छ । यो तथ्यांक २०७० सालदेखि २०७९ सालसम्मको हो ।

गृह मन्त्रालयका सचिव एकनारायण अर्याल भन्छन्, ‘प्राकृतिक विपदबाट जनधनको ठूलो क्षति हुने गरेको छ । प्राकृतिक तथा गैरप्राकृतिक विपद्को कारणले गर्दा कुल गार्हस्थ उत्पादनमा पनि ह्रास भएको छ । राहत, उद्धार र अरु कामहरुमा खर्च गर्नुपर्ने र विकास निर्माणमा खर्च गर्न नसक्ने अवस्थाले विपद् नेपालको लागि एकदमै चुनौतिको विषय भएर आइराखेको छ ।’

सामान्यतया नेपालमा जुन १० तारिखदेखि मनसुन सुरु भएर सेप्टेम्बर २३ तारिखमा बाहिरिन्छ । गत वर्ष नेपालमा १२४ दिनसम्म रहेर २८ असोजमा मनसुन बाहिरिएको थियो । सरदर मितिभन्दा एक दिन ढिला गरी ३१ जेठमा भित्रिएको मनसुन १३ दिन ढिलो बाहिरिएको थियो ।

मनसुन अवधिमा पूर्वानुमान गरेअनुसार नै कम वर्षा भएको थियो । तर ठाउँ–ठाउँमा ठूलो क्षति हुनेगरी भारी वर्षासँगै बाढीपहिरो पनि आएको थियो । गत वर्षको मनसुन अवधिमा प्राकृतिक विपदबाट ९२ जनाको मृत्यु, ३० जना बेपत्ता र १६८ जना घाइते भएका थिए ।