देउवाको उत्तराधिकारी को ?

०७९ पुस ६ को संसदीय दलको चुनावपछि शेखर कोइराला र गगन थापा एक/अर्काप्रति सशंकित छन् । संसदीय दलको नेतामा शेखर आफैं चुनाव लड्न चाहेका थिए तर अन्तिम घडीमा गगनलाई साथ दिए । ‘त्यस घटनाबाट शेखर गगनप्रति पूर्ण विश्वस्त छैनन्, शेखर दाइको चाहना एक पटक पार्टी सभापति बन्नेछ, केही दिनअघि १५ औं महाधिवेशनमा अरू के गर्छन् थाहा छैन तर म पार्टीको सभापति हुँ भनेर एक अन्तर्वार्तामै घोषणा गर्नुभयो, अहिल्यै उम्मेदवारी घोषणा गर्नुपछिको कारण पनि गगनप्रतिको अविश्वास हो,’ शेखरनिकट एक केन्द्रीय सदस्यले भने, ‘सभापतिजीलाई पनि शेखर र गगन एकै ठाउँमा संगठित हुँदा कुनै पनि बेला दलको नेतामा असुरक्षा बढ्न सक्छ भन्ने थियो । दलको निर्वाचनले नै सभापति र शेखर दाइबीच हार्दिकता बढाएको देखिन्छ । सभापतिलाई असहयोग गरेर अप्ठ्यारो पार्ने नीति शेखर दाइले छाड्नुभएको छ ।’

देउवाले उत्तराधिकारीमा कोइरालालाई अघि सार्न सक्ने संकेतको बुझाइ अहिले कांग्रेसका दुवै खेमामा छ । स्वयं कोइरालाले भने यसको खण्डन गरिरहेका छन् । ‘तपाईंहरू शेरबहादुर देउवासँग मिल्यो भनेर लेखिरहनुभएको छ, केमा मिल्यो ? किन मिल्यो ? यसको कारण मैले बुझेको छैन,’ बिहीबार कांग्रेसनिकट प्रेस युनियनको कार्यक्रममा कोइरालाले भनेका थिए, ‘पहिले शेखर सभापति देउवालाई भेट्न जाँदैनथ्यो पनि लेख्नुभएको छ । पहिला शेरबहादुरजीले बोलाउनु हुँदैनथ्यो, म जाँदिन थिएँ । अहिले बोलाएपछि गएको हुँ । नबोलाएको ठाउँमा जाने मेरो बानी छैन ।’

उत्तराधिकारीको बहस सुरु भए पनि देउवा अघिल्लो पुस्ताका नेताहरूले जस्तो आफू कार्यकारी छँदै उत्तराधिकारी तयार गर्ने पक्षमा देखिँदैनन् । बीपी कोइरालाले आफू कार्यकारी पदमा छँदै कृष्णप्रसाद भट्टराईलाई कार्यवाहक सभापति दिएका थिए । आफूपछि पार्टीको जिम्मा उनले नेता गणेशमान सिंह, कृष्णप्रसाद भट्टराई र गिरिजाप्रसाद कोइरालालाई सुम्पेका थिए । त्यसैगरी गिरिजाप्रसाद कोइरालाले आफू कार्यकारीमा छँदै उत्तराधिकारी तयार पार्न सुशील कोइरालालाई कार्यवाहक सभापति बनाएका थिए ।

२०५९ सालमा देउवाले पार्टी विभाजन गरे । त्यसपछि भएको एघारौं महाधिवेशनबाट उपसभापति बनेका सुशीललाई पार्टी एकीकरणसँगै कोइरालाले कार्यवाहक सुम्पेका थिए । करिब सात वर्ष सुशीलले कार्यकारी अधिकारसहित कार्यवाहक चलाए । सुशीलपछि पार्टी नेतृत्व सम्हालेका देउवाले पहिलो कार्यकाल सकिएर दोस्रो कार्यकालको पनि दुई वर्ष बित्न लाग्दा आफ्नो उत्तराधिकारी को हो भन्ने भेउसम्म दिएका छैनन् । संस्थापनपक्षीय एक नेताका अनुसार देउवा पार्टीको सभापतिबाट अलग भए पनि शक्तिको केन्द्रबाट भने अलग हुन चाहेका छैनन् । आफूमा शक्ति केन्द्रित गर्ने र पत्नी आरजु देउवा राणालाई स्थापित गर्ने रणनीतिका साथ उनी अघि बढिरहेको देखिन्छ ।

सहमहामन्त्री भीष्मराज आङ्देम्बे पार्टी सभापति र शेखर कोइरालाबीच विश्वासको वातावरण बढेको सन्देश साउन २ देखि १० गतेसम्म भएको केन्द्रीय कार्यसमितिको बैठकले नै दिएको बताउँछन् । उत्तराधिकारीकै रूपमा अघि सार्न खोजिरहेको विषयमा भने आफू जानकार नभएको उनले बताए । दुई नेताबीच सम्बन्ध सुधार भए पनि सभापतिले तोकिदिएकै आधारमा मात्रै उत्तराधिकारी हुन नसक्ने उनी बताउँछन् ।

‘दुई नेताबीच भित्री तहमा के कुरा भएको छ, थाहा छैन तर गिरिजाप्रसाद कोइराला र सुशील कोइरालाको जस्तो अवस्था अहिले छैन,’ उनी भन्छन्, ‘एउटै उमेर समूहले पार्टीलाई ड्राइभ गर्न सक्दैन । नेतृत्वमा ‘फ्युजन’ को खोजी भइरहेको छ । समयको यो चुनौतीलाई देउवा र कोइरालाले गम्भीर रूपमा लिनुभएको देखिन्छ ।’ शेखर पक्षका केन्द्रीय सदस्य हृदयराम थानी देउवाको उत्तराधिकारी शेखर नै बन्न सक्ने अनुमान लगाउँछन् । संसदीय दल नेताको चुनावपछि दुई नेता (देउवा र शेखर) बीचको घनिष्ठता र संस्थापनपक्षीय नेताहरूले कोइरालासँग बढाइरहेको हिमचिमले समेत त्यस्तो संकेत गरेको उनी ठान्छन् । ‘१५ औं महाधिवेशनमा पार्टी सभापतिमा शेखर कोइराला बलियो उम्मेदवार हुन् भन्ने संस्थापन पक्षका नेताहरूको बुझाइ देखिन्छ, अर्कोतर्फ शेखर दाइ पनि शेरबहादुरलाई नचिढ्याउने र आफ्नो टिमलाई सँगै अघि बढाउने रणनीतिमा हुनुहुन्छ,’ थानी भन्छन् ।

संस्थापन पक्षमा देउवाको उत्तराधिकारीका रूपमा उपसभापति पूर्णबहादुर खड्का स्वाभाविक दाबेदार हुन् तर उनलाई अघि सार्न देउवा पत्नी आरजु बाधक बन्न सक्ने विश्लेषण हुन थालेको छ । यसपछिका केही राजनीतिक पृष्ठभूमि छन् । खड्का कांग्रेस–माओवादी गठबन्धनका प्रमुख सूत्रधार भएर पनि पार्टीले पाएका मन्त्रालय उनले रोज्न पाएनन् । पार्टीबाट सरकारको नेतृत्व गर्ने मन्त्रीले सिद्धान्ततः भागबन्डामा परेका मध्येबाट रोजेको मन्त्रालय पाउनुपर्ने मान्यतामा उनी अन्तिम समयसम्म पनि अडिग थिए । उनको पहिलो रोजाइ अर्थ मन्त्रालय थियो । त्यो नपाउने निश्चित भएपछि सहरी विकास मन्त्रालय लिन चाहेका थिए तर दुवै मन्त्रालय नपाएपछि रक्षामा चित्त बुझाएको कांग्रेस नेताहरू सुनाउँछन् ।

देउवा प्रधानमन्त्री छँदा गलत कदमलाई सार्वजनिक रूपमै औंल्याएर सच्याउन दबाब दिने गरेको घटनाले पनि खड्काप्रति आरजु अनुदार बनेको बुझाइ कांग्रेस वृत्तमा छ । पुस १० मा देउवालाई प्रधानमन्त्री बनाउन आरजुले अडान लिइरहँदा खड्काले कांग्रेस–माओवादी गठबन्धन टुट्न नदिन पुष्पकमल दाहाललाई प्रधानमन्त्री बनाउने लाइन लिएका थिए । देउवा र आरजु तयार नभएपछि दाहाल एमालेको समर्थनमा प्रधानमन्त्री बन्न पुगेका थिए । यी सबै घटनाक्रमले खड्काप्रति देउवा दम्पतीको भरोसा छैन र खड्का पनि विश्वस्त नरहेको नेताहरू बताउँछन् ।

त्यसो त नक्कली भुटानी शरणार्थी प्रकरणमा संलग्न भएको अभियोजनमा पूर्वगृहमन्त्रीसमेत रहेका बालकृष्ण खाण थुनामा रहेकाले देउवाको ‘कोर समूह’ भित्र खड्काको शक्ति क्षीण बनेको छ । १४ औं महाधिवेशनमा देउवासँगै सभापतिको प्रत्याशी बनेका पूर्वउपसभापतिद्वय विमलेन्द्र निधि र प्रकाशमान सिंह पनि सके आफ्नो पक्षमा माहोल बनाउने, नभए आफ्नो समकालीनलाई सभापति बनाउने कोसिसमा जान सक्ने नेताहरू बताउँछन् ।

संस्थापनपक्षीय केन्द्रीय सदस्य श्याम घिमिरे नेतृत्वका लागि आकांक्षीमध्ये गगन थापाबाहेक उपसभापति खड्का, शेखर कोइराला, विमलेन्द्र निधि, प्रकाशमान सिंह सबैले देउवाको साथ र समर्थन खोजिरहेको बताउँछन् । १४ औं महाधिवेशनमा पाँच जना उम्मेदवारमा कसैले पनि ५१ प्रतिशत मत नल्याएपछि भएको दोस्रो चरणको चुनावमा सिंह र निधि दुवै देउवातर्फ लागेका थिए । ‘गगन थापाको विषयमा के हो मलाई थाहा भएन तर शेखर कोइराला, पूर्णबहादुर खड्का, प्रकाशमान सिंह, विमलेन्द्र निधि र शशांक कोइरालासँग पार्टी सभापति खुला भएको पाउँछु, सबैलाई विकल्प खुला गरेको जस्तो लाग्छ,’ घिमिरे भन्छन्, ‘यिनै पाँच जनामध्ये कुनै एकलाई पिक गर्न सक्नु हुन्छ । जसलाई पिकअप गरे पनि नयाँ गुट खडा हुन्छ । परम्परागत गुटहरू रहँदैनन् ।’

थानी भने सभापति पद छाडेपछि पनि राजनीतिको मूल केन्द्रमा रहने चाहना पूरा गर्न देउवाका लागि शेखर कोइराला नै उत्तम विकल्प बन्ने दाबी गर्छन् । ‘समयमै अधिवेशन भए पनि साढे दुई वर्ष अझै बाँकी छ, त्यहाँसम्म धेरै खेल हुन सक्छन् तर असम्भव केही छैन,’ उनले भने, ‘जित्न सक्ने, क्रियाशील र सार्वजनिक इमेजसमेत भएको हिसाबले शेखरलाई नै अघि बढाउन सक्ने सम्भावना म देख्दै छु ।’

सहमहामन्त्री आङ्देम्बेका अनुसार कांग्रेसमा उमेर समूहका हिसाबले चार पुस्ताका नेताहरू संगठनमा जोडिएका छन् । पहिलो पुस्ताका देउवाले अहिले पार्टीको नेतृत्व लिइरहेका छन् । दोस्रो पुस्ताका नेताहरूले ७० वर्षको उमेर पार गरेका छन्, जो नेतृत्वमा आउन लडिरहेका छन् । अर्को पुस्ता ५५ वर्षभन्दा तलको छ, जसले बदलिँदो समयअनुसार नेतृत्व लिन हस्तक्षेपकारी भूमिका खेलिरहेको उनको बुझाइ छ । ५५ देखि ७० वर्षसम्मको अर्को पुस्ता छ, जो कांग्रेसभित्र गुमनाम रहेको आङ्देम्बे बताउँछन् । उनको दाबीलाई मान्ने हो भने आगामी १५ औं महाधिवेशनमा त्यही गुमनाम पुस्ता निर्णायक शक्ति बन्नेछ । त्यही शक्तिले नै देउवाको उत्तराधिकारी छनोट गर्नेछ ।

‘यो पुस्ताले पञ्चायती व्यवस्थाका अप्ठ्यारा दिनहरू भोगेको छ, बहुदलपछिको अवस्थालाई देखेको छ,’ आङ्देम्बे भन्छन्, ‘अहिले ओझेलमा परेजस्तो, भित्र र बाहिर गर्न नसकेजस्तो देखिए पनि यो पुस्ता निर्णायक छ, बूढा र युवाबीचको अन्योललाई चिरेर कांग्रेसमा युवा र पुरानो पुस्ताबीचबाट नेतृत्वको विकास गर्न यसले सकारात्मक हस्तक्षेप गर्न सक्छ ।’